‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ਦੀ ੧੫ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ‘ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ’, ਭਾਵ, ‘ਮੰਨੈ’, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸੋਝੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਬੁਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਆਪ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਵਜਲ ਤੋਂ ਤਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ-ਹੋਰ ਮਤਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦਾ; ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਨਿਰੰਜਨ ਹੋਂਦ, ਭਾਵ, ‘ਨਾਮੁ’ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਕੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਵਾਲ
ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ:
- ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
- ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ?
- ਕੀ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਆਓ! ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ਦੀ ੧੫ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲਈਏ।
ਪਉੜੀ ੧੫ — ਸੰਪੂਰਨ ਪਾਠ
ਮੰਨੈ ਪਾਵਹਿ ਮੋਖੁ ਦੁਆਰੁ ॥
ਮੰਨੈ ਪਰਵਾਰੈ ਸਾਧਾਰੁ ॥
ਮੰਨੈ ਤਰੈ ਤਾਰੇ ਗੁਰੁ ਸਿਖ ॥
ਮੰਨੈ ਨਾਨਕ ਭਵਹਿ ਨ ਭਿਖ ॥
ਐਸਾ ਨਾਮੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਹੋਇ ॥
ਜੇ ਕੋ ਮੰਨਿ ਜਾਣੈ ਮਨਿ ਕੋਇ ॥੧੫॥
ਤੁਕ-ਵਾਰ ਵਿਚਾਰ
ਮੰਨੈ ਪਾਵਹਿ ਮੋਖੁ ਦੁਆਰੁ ॥
ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਨਿਰਣਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ‘ਮੰਨੈ’, ਭਾਵ, ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ;
- ‘ਪਾਵਹਿ’, ਭਾਵ, ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ;
- ‘ਮੋਖੁ ਦੁਆਰੁ’, ਭਾਵ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ।
ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਉਤਪਤੀ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ — ‘ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ’। ਹਰ ਜੀਅ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਛੂਟ ਹੈ — ‘ਕਰਮੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ’ — ਪਰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ‘ਲੇਖਾ ਰਬੁ ਮੰਗੇਸੀਆ’।
ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਚੰਗਾ ਫਲ ਵੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਫਲ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜੰਜਾਲ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਛੁੱਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ‘ਪਾਵਹਿ ਮੋਖੁ ਦੁਆਰੁ’ ਹੈ — ਜੀਵਨ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤੀ!
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿ ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸੋਝੀ ਰਾਹੀਂ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਬੁਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮੰਨੈ ਪਰਵਾਰੈ ਸਾਧਾਰੁ ॥
ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਹਰੀ ਸੁਧਾਰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।
- ‘ਮੰਨੈ’, ਭਾਵ, ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ;
- ‘ਪਰਵਾਰੈ ਸਾਧਾਰੁ’, ਭਾਵ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਭਾਵ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਤੀਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਆਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ, ਭਾਵ, ਬਾਹਰੀ ਸੁਧਾਰ ਵੀ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
| ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਧਾਰ | ਬਾਹਰੀ ਸੁਧਾਰ |
|---|---|
| ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। | ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਬਣਦਾ ਹੈ। |
| ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਸੁਰਤ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਨ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। | ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਤੀਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੋਝੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। |
ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਰਤ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮਨ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੋਝੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਸੁਧਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਧਾਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬਾਹਰੀ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਮੰਨੈ ਤਰੈ ਤਾਰੇ ਗੁਰੁ ਸਿਖ ॥
ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਢਾਲਣਾ ਹੈ। ਆਪ ਤਰ ਕੇ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ ਬਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ‘ਮੰਨੈ’, ਭਾਵ, ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ;
- ‘ਤਰੈ’, ਭਾਵ, ਆਪ ਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;
- ‘ਤਾਰੇ ਗੁਰੁ ਸਿਖ’, ਭਾਵ, ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਵਜਲ ਵਾਂਗ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੇਡ ਦੀ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਪ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਵਜਲ ਨੂੰ ਤਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ‘ਤਰੈ’।
ਫਿਰ ਉਹ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੋਝੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਭਵਜਲ ਵਿਚੋਂ ਤਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ — ‘ਤਾਰੇ’।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿ ‘ਤਾਰੇ’ ਦਾ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਚਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ!
ਮੰਨੈ ਨਾਨਕ ਭਵਹਿ ਨ ਭਿਖ ॥
ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਓਪਰਾ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਿੰਨਾ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਟਿਕੇਗਾ, ਹੋਰ-ਹੋਰ ਮਤਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਵੇਗਾ।
- ‘ਮੰਨੈ’, ਭਾਵ, ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ;
- ‘ਨਾਨਕ’, ਭਾਵ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨ!;
- ‘ਭਵਹਿ ਨ ਭਿਖ’, ਭਾਵ, ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਲਈ ਭਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਫਿਰਦਾ।
ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਮਤਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਸਹਾਰੇ ਲਈ ਭਿੱਖ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿ ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਹੋਰ-ਹੋਰ ਮਤਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਐਸਾ ਨਾਮੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਹੋਇ ॥ ਜੇ ਕੋ ਮੰਨਿ ਜਾਣੈ ਮਨਿ ਕੋਇ ॥੧੫॥
ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ, ‘ਮੰਨਿ ਜਾਣੈ’ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।
- ‘ਐਸਾ ਨਾਮੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਹੋਇ’, ਭਾਵ, ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਵਜੂਦ (‘ਨਾਮੁ’) ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ;
- ‘ਜੇ ਕੋ ਮੰਨਿ ਜਾਣੈ ਮਨਿ ਕੋਇ’, ਭਾਵ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਕੇ ਮੰਨ ਲਵੇ।
‘ਨਾਮੁ ਹੋਇ’ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜਾਂ ਵਜੂਦ ਨਾਲ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਵਜੂਦ ਹੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ — ‘ਨਿਰੰਜਨੁ’ — ਹੈ।
ਇਸ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ‘ਮੰਨਿ ਜਾਣੈ’। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਨਿਰੰਜਨ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਨਿਰੰਜਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ; ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਕੇ ਮੰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ‘ਨਾਮੁ’ ਦਾ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।
ਪਉੜੀ ੧੫ ਦਾ ਸਾਰ
‘ਜਪੁ’ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ੧੫ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ:
- ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸੋਝੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਬੁਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ;
- ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਬਣਦਾ ਹੈ;
- ਆਪ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਵਜਲ ਤੋਂ ਤਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ;
- ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਹੋਰ-ਹੋਰ ਮਤਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਸਹਾਰੇ ਲਈ ਭਿੱਖ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ;
- ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਮਲ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਕੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ‘ਨਾਮੁ’ ਦਾ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਗੁਰੂ-ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਢਾਲਣਾ ਹੈ। ਆਪ ਤਰ ਕੇ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ ਬਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪਉੜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਚਾਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀ ਵੀਡੀਓ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖੋ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ’ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਸਬਸਕ੍ਰਾਈਬ ਕਰੋ ਅਤੇ ਟੱਲੀ ਦਾ ਬਟਨ ਵੀ ਦਬਾ ਦਿਉ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਰ ਨਵੀਂ ਵੀਡੀਓ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇ।